Ο κόσμος αλλάζει. Το χρήμα εξελίσσεται: από τα κοχύλια και τα μεταλικά νομίσματα, περάσαμε στις κάρτες, και σήμερα, στις ψηφιακές συναλλαγές με το πάτημα ενός κουμπιού. Κι όμως, τα θεμελιώδη ερωτήματα παραμένουν: Τι είναι πραγματικά το χρήμα; Και τι το καθιστά πολύτιμο;
Ίσως για να το κατανοήσουμε, δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στα πανεπιστήμια ή την Wall Street, αλλά στην Αρχαία Ελλάδα.
Αν όμως ρωτούσαμε τον Αριστοτέλη, τον μεγάλο αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο και θεμελιωτή της λογικής και της πολιτικής επιστήμης, θα αποδεχόταν το Bitcoin ως χρήμα; Θα το απέρριπτε ή μήπως θα το κατανοούσε καλύτερα απ’ όσο νομίζουμε;
Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά.
Τι πίστευε ο Αριστοτέλης για το χρήμα
Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης ορίζει το χρήμα ως μέσο ανταλλαγής, απαραίτητο για τη λειτουργία της οικονομικής ζωής. Ο ίδιος αναφέρει ότι το χρήμα (και άρα και ο χρυσός όταν χρησιμοποιείται ως τέτοιο) δεν έχει φυσική αξία, αλλά η αξία του είναι αποτέλεσμα κοινωνικής σύμβασης.
Για τον Αριστοτέλη, το χρήμα
«Το χρήμα δεν υπάρχει εκ φύσεως, αλλά είναι προϊόν συμφωνίας. Ονομάστηκε “νόμισμα” επειδή είναι νομιμοποιημένο από τον νόμο (νόμος + ίσμαι).» (Ηθικά Νικομάχεια, 1133a 30-32)
Αντιλήφθηκε δηλαδή πως η αξία του νομίσματος, παρόλο που ήταν κάποιο πολύτιμο μέταλλο, ήταν ανεξάρτητη από την αξία της χρησιμότητας του ως μέταλλο. Με τον ίδιο τρόπο που το χαρτονόμισμα αξίζει παραπάνω από την αξία του χαρτιού που είναι φτιαγμένο
Το χρήμα δεν έχει εγγενή αξία από μόνο του, αλλά αποκτά αξία μέσω της κοινωνικής συμφωνίας και της χρησιμότητάς του στις ανταλλαγές. Δεν είναι κάτι που προκύπτει από την ίδια τη φύση, όπως η φωτιά ή το νερό. Η αξία του προκύπτει από την κοινή αποδοχή. Οι άνθρωποι συμφώνησαν να το χρησιμοποιούν για να ανταλλάσσουν αγαθά, να αποθηκεύουν πλούτο και να λογαριάζουν αξίες.
Τα τέσσερα χαρακτηριστικά του καλού χρήματος (κατά Αριστοτέλη)
Όμως δεν αρκεί ένα αντικείμενο να γίνει χρήμα επειδή “το αποφασίσαμε”. Πρέπει να έχει και συγκεκριμένες ιδιότητες, για να εξυπηρετεί αποτελεσματικά τον ρόλο του.
- Ανθεκτικότητα – να μη φθείρεται εύκολα με τον χρόνο.
- Διαιρεσιμότητα – να κόβεται σε μικρές μονάδες χωρίς απώλεια αξίας.
- Φορητότητα – να μεταφέρεται εύκολα.
- Ομοιογένεια – να είναι το ίδιο ποιοτικά σε κάθε του μονάδα.
- Σπανιότητα –να μην υπάρχει σε αφθονία.
Τον Αριστοτέλης είχε σταθεί ιδιαίτερα στο θέμα της σπανιότητας. Τον απασχόλησε πως γίνεται ένα αγαθό να έχει μια συγκεκριμένη αξία, χωρίς αναγκαστικά να αντιστοιχεί με την χρησιμότητα του.
Πως γίνεται δηλαδή ο χρυσός, που δεν έχει κάποια πρακτική αξία να είναι ακριβότερος από τον σίδηρο; Ο σίδηρος χρησιμοποιούνταν για όπλα και εργαλεία, Η κατοχή των οποίων ήταν ζήτημα ζωής ή θανάτου εκείνη την εποχή
Μέσω του συνολικού του έργου φαίνεται να καταλήγει πως η σπανιότητα πρέπει να αξιολογείται ως πολυτιμότερη από τη χρησιμότητα. Ο χρυσός δεν είναι πολύτιμος επειδή γυαλίζει. Ούτε επειδή είναι χρήσιμος. Είναι πολύτιμος λόγω της σπανιότητας του.
Ο χρυσός πληρούσε όλα τα κριτήρια που αναφέραμε παραπάνω και γι’ αυτό χρησιμοποιούνταν ως χρήμα για αιώνες. Δεν φθείρεται, δεν σκουριάζει, δεν αλλοιώνεται. Είναι εύκολα αναγνωρίσιμος και σπάνιος. Γι’ αυτό και χρησιμοποιήθηκε για αιώνες ως μέσο αποθήκευσης πλούτου και εμπιστοσύνης, ακόμα και όταν βασίλεια κατέρρεαν και αυτοκρατορίες διαλύονταν.
Ωστόσο ο Αριστοτέλης δεν λάτρευε τον χρυσό. Αναγνώριζε τη χρησιμότητα του, αλλά επέκρινε τη λατρεία του. Δεν πίστευε στην αποθησαύριση ως αυτοσκοπό. Για εκείνον, ο πλούτος ήταν μέσο προς την ευδαιμονία, όχι σκοπός της ζωής.
«Το χρήμα υπάρχει για την ανταλλαγή. Όταν γίνεται αυτοσκοπός παραβιάζει τη φύση του.»
Άρα, το χρήμα (ακόμα κι ο χρυσός) παύει να είναι ενάρετο όταν γίνεται εργαλείο απληστίας.
Ας συγκρίνουμε τώρα το χρυσό με το Bitcoin, σύμφωνα με το σκεπτικό του Αριστοτέλη:
- Είναι ανθεκτικό, καθώς δεν φθείρεται ούτε αλλοιώνεται.
- Είναι διαιρετό σε 100 εκατομμύρια satoshis ανά μονάδα.
- Είναι απόλυτα φορητό – μεταφέρεται από τη μία άκρη του πλανήτη στην άλλη σε δευτερόλεπτα.
- Είναι ομοιογενές – κάθε μονάδα είναι ίση και αναγνωρίσιμη.
- Είναι σπάνιο – μόνο 21 εκατομμύρια θα υπάρξουν ποτέ.
Στο σημείο αυτό, το Bitcoin υπερβαίνει ακόμη και τον χρυσό: η σπανιότητά του δεν εξαρτάται από ανασκαφές ή τεχνολογικές ανακαλύψεις. Είναι προκαθορισμένη, μαθηματικά βεβαιωμένη και αδιάβλητη.
Αν ο Αριστοτέλης γνώριζε το Bitcoin…
Ο Αριστοτέλης θα εκτιμούσε την ικανότητα του Bitcoin να διευκολύνει την ανταλλαγή, που ήταν ο πρωταρχικός σκοπός του χρήματος κατά τη γνώμη του, καθώς επιτρέπει γρήγορες και φθηνές διεθνείς συναλλαγές, χωρίς την ανάγκη μεσαζόντων.
Πιθανόν θα αναγνώριζε στο Bitcoin ένα σύστημα οργανωμένης εμπιστοσύνης, βασισμένο όχι σε άρχοντες ή θεσμούς, αλλά σε μαθηματική λογική και απαράβατους κανόνες. Το Bitcoin είναι χρήμα χωρίς εξουσία, χωρίς πληθωρισμό, χωρίς δυνατότητα παρέμβασης.
Και εδώ μπαίνουμε στον πυρήνα της αριστοτελικής ηθικής:
- Το Bitcoin δεν εκτρέπεται από τον ρόλο του.
- Δεν τυπώνεται κατά βούληση από κάποια κεντρική αρχή.
- Δεν επιβραβεύει την παραπλάνηση ή την αδιαφάνεια.
- Είναι εργαλείο ελευθερίας.
Άρα, τηρώντας το μέτρο και την φρόνηση, το Bitcoin θα μπορούσε να ιδωθεί ως πιο “αριστοτελικό” και από τον ίδιο τον χρυσό.
Ας έρθουμε στην πολιτική διάσταση του χρήματος
Ο Σωκράτης και ο Αριστοτέλης δίδασκαν ότι η πολιτεία πρέπει να διέπεται από δικαιοσύνη. Το Bitcoin, ως αποκεντρωμένο χρήμα, δεν εξαρτάται από κυβερνήσεις ή εκδοτικές αρχές. Η τάξη επιβάλλεται όχι με εξαναγκασμό, αλλά με συναίνεση.
Πρόκειται για χρήμα συμβατό με την πολιτική αρετή. Ένα μέσο που σέβεται τον πολίτη και ενισχύει την αυτονομία του.
Ο Αριστοτέλης πίστευε ότι ένα δίκαιο πολίτευμα προϋποθέτει ελεύθερους, ενάρετους πολίτες και δίκαια μέσα. Το Bitcoin αφαιρεί τη δύναμη από τα εκδοτικά μονοπώλια των κρατών και τη μεταβιβάζει στους ίδιους τους πολίτες. Η σταθερή καμπύλη έκδοσης, το αμετάβλητο του πρωτοκόλλου και η απουσία αυθαιρεσίας θα του φαίνονταν ως χαρακτηριστικά μιας ηθικής πολιτείας — όπως την οραματιζόταν ο ίδιος.
Συνεπώς το Bitcoin είναι το πιο ιδανικό νόμισμα κατά τον Αριστοτέλη.
Το Bitcoin δεν είναι απλώς μια τεχνολογία. Είναι μια φιλοσοφία χρήματος. Κι αυτή η φιλοσοφία είναι πολύ κοντά σε όσα δίδασκε ο Αριστοτέλης πριν 2.500 χρόνια:
«Η αρετή του χρήματος έγκειται στην υπηρεσία του ανθρώπου, όχι στην υποδούλωση του.»
Αν ο Αριστοτέλης ζούσε σήμερα, θα το αναγνώριζε ως την πιο εξελιγμένη μορφή χρήματος κατὰ συνθήκην. Ένα νόμισμα του λόγου, του μέτρου και της αρετής, αντάξιο ενός ελεύθερου και λογικού ανθρώπου.
Αν και δεν μπορούσε να προβλέψει την τεχνολογία, η έμφαση του στη χρησιμότητα και την κοινωνική αξία υποδηλώνει ότι θα εκτιμούσε την ικανότητα του Bitcoin να δημιουργεί νέες ευκαιρίες.
Συμπερασματικά, αν ο Αριστοτέλης ζούσε σήμερα δεν ξέρω αν θα είχε Facebook. Ωστόσο σίγουρα θα είχε Bitcoin.
